• Anasayfa
  • Favorilere Ekle
  • Site Haritası
Takvim
Yahoo Grup Üyeliği
Ankara CumokYahoo Gruba üye olmak isteyenlerin,
İletişim kısmından "İletişim Formu" nu doldurmaları,  konu kısmına yahoo grup üyesi olmak istediklerini belirtmeleri yeterlidir.
                 

Ankara CUMOK İletişim Sitesi

Fatih, Patrikhane ve Gennadius İtikatnamesi

Cumhuriyet 02.07.2009
Fatih, Patrik Gennadius  Scholarius’la Pamma Khristo Manastırı’nda (Fethiye Camii) Hıristiyan inancı  üzerine tartışmaya girişti. “Bir tercüman aracılığıyla” Patrik’ten bu dinin  bütün esaslarını açıkça anlatmasını ve açıklamaların yazıya dökülmesini rica  etti. Patrik’in kaleme aldığı, Türkçesi Fatih’e sunulan bu metin, Gennadius  İtikatnamesi olarak bilinir. Fakat bu ayrıntılı rapor günümüze ulaşmamıştır.

Zeki ARIKAN

Yıllar önce okuduğum fakat adını unuttuğum eserlerinin birinde Kerim  Sadi, Fatih’in İstanbul’u aldıktan sonra istese bile Patrikhaneyi  kaldıramayacağını yazıyordu. Bu yargı, bizim bildiklerimizle, öğrendiklerimizle  çelişiyordu. Nasıl olabilirdi? Öyle ya, İstanbul’un fethiyle gücünün doruğuna  ulaşan Fatih’in Patrikhane’yi kaldırmak elinde değil miydi? Buna karşı çıkacak  herhangi bir güç olmadığına göre Fatih, Patrikhane’yi basıp kapatamaz mıydı?  Üstelik Patriklik makamı da boştu zaten. Bütün bunlara karşın Fatih,  Patrikhane’nin varlığına son verebilir miydi? Hayır, veremezdi. Niçin? Çünkü  bu, onun temsil ettiği düzenin ruhuna, özüne aykırıydı. Konuyu biraz yakından  irdeleyelim:

          Osmanlı zihniyeti

        Osmanlılar gittikleri yerlerde var olan düzeni ihtilalci diyebileceğimiz  yöntemlerle değiştirmekten özenle kaçındılar. Ülkelerin kargaşaya düşmemesi  için eski alışkanlıkları, gelenekleri, özellikle “kanunukadim”i  korudular. Neydi kanunukadim? Kadim, kırk elli yıla denmez; kadim oldur ki  evvelin kimesne bilmeye.. Bundan anlaşılacağı gibi kadim, kırk elli yıllık  bir süreci kapsamıyor tersine, öncesini kimsenin bilemeyeceği bir zaman  dilimini anlatıyordu. Bu yüzyıllarca Osmanlı zihniyetine egemen olan temel bir  görüştü.

        Ekonomik alanda da bu gelenekçilik ağır basmaktadır. Mehmet Genç’in  belirttiği gibi, bütün ekonomik düzenlemelerde gelenekçilik sıkı bir biçimde  uyulan bir ilke niteliğindedir. İşte Fatih’in Patrikhane’yi kaldırmamasının,  kaldıramamasının ana nedenlerinden biri, belli başlıcası budur.

        Nitekim Yorga’nın değindiği gibi, Türkler daha önce fethettikleri  kentlerde piskoposlara ve metropolitlere bütün yargı ayrıcalıklarını, kimi  gelir kaynaklarını ve önemli makamların bir kısmını bırakmışlardır. Yine  unutmamak gerekir ki o yüzyıllarda Batı dünyasında asla görülmeyen bir olgu,  Osmanlı İmparatorluğu’nda yaşanabiliyordu. Üç büyük dinin ibadet yerleri,  Topkapı Sarayı’nın hemen ötesinde bir arada rahatlıkla yükselebiliyordu.

        Kiliseler arasındaki anlaşmazlık

        Fatih ne Rum ne Ermeni ne de Musevi cemaatini başsız bırakabilirdi. Ayrıca  Ortodoks ve Katolik kiliseleri arasındaki anlaşmazlığı da biliyordu. Bu  çelişkiden yararlanmasını bildi. Kaldı ki Fatih, Hıristiyan Ortodoks  Kilisesi’nin hiyerarşik yapısını değiştirmek istemiyordu. Bunun kendisine de  yararlı olacağının bilincindeydi. Fatih’in buyruğu üzerine kilisenin önde  gelenleri, Doğu ve Batı kiliselerinin birleşmesine karşı olan büyük bilgin Gennadius  Scholarius’u patrik seçtiler.

        Gennadius, huzura çağrıldı. Yeni patrik ilan edildi. Fatih’le birlikte  yemek yedi. Kendisine değerli bir kaftan armağan edildi.

        Fatih avlunun ortasına kadar ona eşlik etti ve Patrik, padişahın atlarından  birine binerek evine döndü. Fatih’in Patrikhane’yi iki kez ziyaret etmesi ve  patriğin isteklerini yerine getirmesi, Rumlar arasında son derece olumlu bir  izlenim bırakmıştır. Rum Ortodoks Kilisesi’nin yeniden örgütlenmesi ve  güçlenmesine karşılık Fatih, Şeyhülislamlığı daha işlevsel bir konuma  getirmiştir.

        Fatih, Ortodoks Kilisesi’nin evrenselliğini tanımış oluyordu. Ancak Bizans  İmparatorluğu’nun tersine, kilisenin iç işlerine hiçbir biçimde karışılmaması,  padişahların “devlet reisi”, patriklerin de “ruhani reisleri”  olarak kalabilmeleri ilkesi gözden uzak tutulmamalıdır (Cumhuriyet, 5-6  Mayıs 1965). Balkanlar’daki Slav kiliselerine Rum ruhani reislerinin atanması  ile Patrikhane daha güçlendi. Daha sonra Suriye, Filistin, Mısır, Kıbrıs ve  Rusya Ortodoksları da İstanbul Patrikliği’ne bağlandı. Bütün bunlar  düşünüldüğünde, İstanbul’un fethinin Ortodoks Kilisesi’ne ne kadar geniş  olanaklar sağladığı açıktır.

        Fatih, Osmanlı padişahlarının, günümüzdeki sözcüklerle, en  hoşgörülülerinden ve özgür düşüncelilerinden biriydi.
        Geçmişi günümüz kavramlarıyla açıklamak, tarihçilerin en büyük  açmazlarından biridir. Hoşgörü, özgür düşünce vb. günümüzde kullanılan  sözcüklerdir. Yine de bunları geriye dönük olarak kullanıyoruz.

        Başka çaremiz de yoktur. Bunun ötesinde Fatih her şeye ilgi duyan inanılmaz  ölçüde meraklı biriydi. Hıristiyanlığı anlamak için de özel bir ilgi ve çaba  göstermekten geri kalmadı. Bu onun kişisel isteğine bağlı olduğu gibi yönetimi  altına giren geniş bir kitlenin dinsel inançlarını anlamak kaygısından da ileri  gelmektedir. Bunun dışında bu merakın, Fatih’in bütün uyruklarını  Hıristiyanlığa döndürmek arzusundan ileri gelebileceği gibi iddiaların hiçbir  anlamı yoktur.

        Günümüze ulaşmadı

Fatih, Patrik Gennadius Scholarius’la Pamma Khristo Manastırı’nda (Fethiye  Camii) Hıristiyan inancı üzerine tartışmaya girişti. “Bir tercüman  aracılığıyla” Patrik’ten bu dinin bütün esaslarını açıkça anlatmasını ve  açıklamaların yazıya dökülmesini rica etti.

        Patrik’in kaleme aldığı, Türkçesi Fatih’e sunulan bu metin, Gennadius  İtikatnamesi olarak bilinir. Fakat bu ayrıntılı rapor günümüze  ulaşmamıştır. Günümüze gelen özet metin, Grek harfleriyle fakat Türkçedir. İtikatnameyi, Kâtip Mahmut Çelebi’nin babası Karaferye Kadısı Ahmet
Türkçeye çevirmiştir. Fatih’e sunulan Türkçe çeviri, Grek harfleriyledir.  Avrupa’da basılan ilk Karamanlıca (Grek harfleriyle Türkçe) risale budur. Bu  İtikatnamenin, Türkçenin tarihsel gelişimi açısından büyük bir değer taşıdığına  şüphe yoktur.               


Yorumlar - Yorum Yaz